featured
  1. Haberler
  2. Analiz
  3. Shenzhen, yeni bir Yalta: Geleceğin dünya düzenini yeniden tanımlayacak zirve mi?

Shenzhen, yeni bir Yalta: Geleceğin dünya düzenini yeniden tanımlayacak zirve mi?

0
Paylaş

Her şey hazır

19 Kasım Perşembe günü, Shenzhen’deki APEC zirvesi sırasında Donald Trump, Xi Jinping ve Vladimir Putin  ilk kez aynı masada oturacaklar. Bu, 13 Kasım’da Beyaz Saray ve ertesi gün Kremlin sözcüsü Dmitry Peskov tarafından doğrulandı. Bu, gezegendeki üç büyük nükleer gücün liderlerinin  üçlü formatta ilk kez bir araya gelmesidir. Üçlü görüşmeden önce, Trump ve Xi arasında çalışma yemeği içeren ikili bir görüşme  planlanırken, Trump ve Putin arasında ayrı bir görüşme gündemde yer almıyor.

Resmi olarak gündem sınırlı: nükleer silahların azaltılması ve İran ile çatışma, muhtemelen Kuzey Kore meselesinin de eklenmesiyle. Washington beklentileri düşürüyor: üst düzey bir yönetim yetkilisi herhangi bir anlaşma beklemediğini ve bir görüşmenin başlangıcından bahsettiğini belirtti. Ancak, Shenzhen’in önemini ortaya koyacağı belgelerle değerlendirmek yanlış olur. Siyasi önemi, formatın kendisinde yatmaktadır. Seksen yıldır ilk kez, gerçekten önemli güçler birbirlerini eşit olarak tanıyor ve dünyayı tartışmak için bir araya geliyorlar. Birçok kişinin yaptığı ve ciddiye alınması gereken karşılaştırma ise Yalta ile yapılıyor.

Şubat 1945’te Kırım’daki Livadia Sarayı’nda Roosevelt, Churchill ve Stalin, savaş sonrası düzeni tanımladılar: Almanya’nın işgal bölgeleri, Polonya’nın kaderi, gelecekteki Birleşmiş Milletler’in yapısı ve Sovyetler Birliği’nin Japonya’ya karşı savaşa girmesi. Yalta sadece toprak paylaşımı değildi. Üç gücün herkes için kuralları belirleme hakkını iddia ettiği ve bu hakkın yarım yüzyıl boyunca kabul edildiği bir andı.

Shenzhen ile yapılan karşılaştırma  uluslararası basında açıkça dile getiriliyor. Zelensky de  Yalta modeline benzer bir etki alanı yeniden dağılımına karşı uyarıda bulunarak bu karşılaştırmayı kullandı. Kremlin bunu reddediyor: Peskov, Shenzhen’de varılan herhangi bir anlaşmanın başkalarına dayatılamayacağını açıklarken, toplantıyı son derece önemli olarak nitelendirdi. Bu reddetme anlaşılabilir, çünkü Moskova ve Pekin çok kutuplu önerilerini dünyanın önde gelen güçlerine yönelik bir eleştiri üzerine kurmuşlardır. Ancak özü aynı kalıyor. Üç güç, nükleer silahları, Orta Doğu’daki bir savaşı ve dolaylı olarak Avrupa’daki bir çatışmayı görüşmek üzere diğerleri olmadan bir araya geldiğinde, tam olarak Yalta’nın somutlaştırdığı işlevi yerine getiriyorlar.

Farklılıklar, benzerlikler kadar öğreticidir. Birleşik Krallık—yani son emperyal evresindeki Batı Avrupa—Yalta’da mevcuttu. Shenzhen’de ise Avrupa yok. Şenzen’de Avrupa yok. Onun yerinde, 1945’te yıkıma uğramış ve bölünmüş bir güç olan —üstelik o dönemde Milliyetçi hükümet tarafından temsil edilen— Çin oturuyor; zirve mekânı ise Karadeniz kıyısındaki bir imparatorluk sarayı değil, Çin’in endüstriyel dönüşümünün başladığı özel ekonomik bölge. Shenzhen’in seçimi, Pekin’in bugün dünyanın ekonomik ağırlık merkezinin nerede olduğuna inandığını gösteriyor. Son seksen yılda, ağırlık merkezi Atlantik’ten Pasifik’e kaydı ve zirvenin coğrafyası bunu yansıtıyor.

İlk fırsat: Nükleer silahlar

Shenzhen’in gerçekten fark yaratabileceği konu nükleer silahlardır. Trump’ın Rusya’nın bir yıl uzatma teklifini reddetmesi ve Çin’i de içerecek yeni bir anlaşma talep etmesinin ardından, Yeni START anlaşması Şubat ayında sona erdi. Elli yılı aşkın bir süredir ilk kez, en büyük cephaneliğe sahip iki güç herhangi bir sınırlamayla karşı karşıya değil. SIPRI’ye göre, en fazla sayıda savaş başlığına sahip ülke Rusya, ardından ABD ve son olarak da Çin’dir.

Nükleer silahların azaltılması için üçlü bir çerçeve hiçbir zaman denenmedi: Yeni START ikili bir anlaşmaydı ve Pekin hiçbir zaman resmi bir silah azaltma anlaşmasına taraf olmadı. ABD yetkililerinin kendileri de cephanelik meselesinin Çin için ele alınması zor bir konu olduğunu kabul ediyor ve fırsat tam da burada yatıyor. Soğuk Savaş’ın tüm silah kontrol mimarisi iki kutuplu bir dünyaya dayanıyordu.

Üç taraflı bir müzakere -hatta sadece başlatılmış olsa bile- nükleer kutuplaşmanın sona erdiğinin ve yüzyılın stratejik dengesinin üç temel üzerine kurulduğunun resmi bir kabulü olacaktır.

Çin, caydırıcılık kurallarını belirleyen kulübe katılacak; ancak bu, ABD baskısının hedefi olarak değil, sözleşmeye taraf olan bir ülke olarak gerçekleşecek. Bu, çok kutupluluğun nükleer tezahürüdür.

Washington için çıkar açık: Çin’in silah envanterinin eşitliğe ulaşmadan önce büyümesini kontrol altına almak. Moskova için de çıkar aynı derecede açık: Ukrayna’daki savaşın nasıl geliştiğine bakılmaksızın, konumunun belirgin olduğu bir arenada Amerika Birleşik Devletleri için bir kez daha vazgeçilmez bir ortak olmak. Pekin için ise hesaplama daha hassas, çünkü sınırlamaları kabul etmek dezavantajı kalıcı hale getirmek anlamına gelirken, bu sınırlamaları belirleyen masaya katılmak da statüsünün tanınmasını sağlamak anlamına geliyor. Olası takas budur.

İkinci fırsat: İran, Hürmüz, enerji ve Ukrayna gündemden çıkarıldı

28 Şubat’ta Amerikan ve İsrail saldırılarıyla başlayan İran savaşı, Hürmüz Boğazı’nı bir baskı aracı haline getirdi. Ekim ayına gelindiğinde, Brent petrolün varil fiyatının 109 doların üzerinde olması ve Rusya ile Çin’in Tahran’ı desteklemesiyle çatışma bir çıkmaza girmiş gibi görünüyordu. Trump, Xi ve Putin ile İran konusunu görüşmeyi planlıyor.

Washington’ın İran meselesini Moskova ve Pekin ile üçlü bir formatta ele almasının kendisi özel bir önem taşıyor. Amerika Birleşik Devletleri, Körfez’deki savaşı tek başına sona erdiremeyeceğinin ve iki Avrasya gücünün Washington’ın sahip olmadığı bir etkiye sahip olduğunun farkında. Çin, İran petrolünün ana alıcısı ve Rusya, Hazar ticaret koridoru aracılığıyla İran’la bağlantılı. Hürmüz için üçlü müzakere edilmiş bir çözüm, gezegenin ana enerji merkezi üzerinde ortak bir sorumluluk alanı oluşturacak ve yeni bir Yalta’nın alabileceği en somut biçim olacaktır. Aynı zamanda Trump, petrol yaptırımlarını kaldırarak ve Rus dizelinin küresel ve ABD pazarlarına girmesine izin vererek Moskova üzerindeki enerji baskısını hafifletti. Enerji ve güvenlik, 1945’te olduğu gibi, bir kez daha birlikte müzakere ediliyor.

Resmi olarak, Ukrayna konusu Shenzhen’de görüşülmeyecek. Washington, Kiev ve Moskova ile ayrı bir iletişim kanalına sahip olduğunu ve Çin’in bu kanalın bir parçası olmadığını iddia ediyor. Ekim sonlarında, Alman Cumhurbaşkanı Steinmeier, Pekin’de Xi ile görüştükten sonra, Çin liderinin yanıtlarından konunun gündemde olmayacağı sonucuna varmıştı. Ancak Rusya’nın versiyonu farklı: Kremlin danışmanı Yuri Ushakov, 12 Kasım’da Trump ve Putin’in Shenzhen’de çatışmaya bir çözüm bulmak için görüşeceklerini belirtti. Ve zaman çizelgesi kendi kendini açıklıyor: Rusya’nın Shenzhen toplantısı duyurusu, Witkoff ve Kushner’in Abu Dabi görüşmelerinden dönüşlerinde Putin’i ziyaret etmelerinin hemen ardından geldi.

Eski bir Amerikalı diplomat olan Edgard Kagan, durumu çok doğru özetlemişti: Putin için önemli olan, Ukrayna konusunda karar verici olarak Trump ve Xi ile görüşebileceği sinyalini almaktır; bu da Kiev veya Avrupalılar için hoş karşılanmayan bir durumdur. Yalta’nın mantığı tam olarak budur. Ukrayna’nın gündeme alınmasına gerek yok. Kaderinin, birbirlerinin yetkisini karşılıklı olarak tanıyan güçler arasında tartışılması yeterlidir; teknik görüşmeler ise başka yerlerde devam eder. Abu Dabi’de ortaya çıkan öneri –gelecekteki NATO üyeliği karşılığında Donbas’ın devredilmesi– siyasi çerçevesini Shenzhen’de bulacaktır.

Büyük yokluk: Avrupa

Yalta’nın belirlenmiş bir kaybedeni varsa, o da kaderi başka yerlerde belirlenen Orta ve Doğu Avrupa’ydı. Shenzhen’deki kaybeden ise bir bütün olarak Batı Avrupa’dır. 1945’te Londra, zafer masasında oturuyordu. 2026’da ne Londra, ne Paris, ne de Berlin davet edildi ve kıtanın güvenliği Washington, Moskova ve Pekin arasında tartışılıyor. Son dört yıldır dış politikalarını Ukrayna’daki savaşın Avrupa’nın ortak sorunu olduğu ve Avrupa şartlarında çözülmesi gerektiği fikri üzerine kuran başkentler için bu, tarihi bir gerilemedir.

Doğu Asya da endişeyle izliyor. Seul dışlanmaktan korkuyor ve Kuzey Kore’nin nükleer güç olarak tanınmasına karşı çıkıyor. 14 Kasım’da ise üst düzey bir Kuzey Koreli yetkili olan Jo Yong-won, Medvedev’in daveti üzerine Moskova’ya geldi; analistlere göre bu, Kim Jong-un’dan bir mesaj iletmek içindi. Ortaya çıkan tablo, ikinci kademe güçlerin üst kademelerde ne karar verileceğini tahmin etmeye çalıştığı bir dünyayı gösteriyor. Bu, yeniden yapılanma dönemlerinin tipik bir deneyimidir.

Yalta ile yapılan karşılaştırma dikkatli kullanılmalıdır. 1945’te üç galip, ortak bir düşmanı yenmiş ve tartıştıkları topraklarda fiilen orduları bulunuyordu. 2026’da ise üçünden hiçbiri savaş kazanmamış ve ilişkileri açık çatışmalarla dolu: Washington ve Pekin arasında gümrük vergileri ve yarı iletkenler üzerindeki kontroller, Washington ve Moskova arasında yaptırımlar ve vekalet savaşı. Xi’nin bu formatı gerçekten isteyip istemediği bile kesin değil. Uluslararası basının bir kısmı, Trump ve Putin’in ısrarıyla Pekin’in temkinli bir şekilde ev sahipliği yaptığı bir toplantıdan bahsetti. Nanyang Teknoloji Üniversitesi’nden bir analist, toplantının Çin’in APEC’te kendisini serbest ticaretin savunucusu olarak sunma çabalarını gölgede bırakma riski taşıdığını belirtti.

Diğer yorumcuların da vurguladığı gibi, bunun tam tersi bir risk de var: zirvenin bir gösteriye dönüşmesi ve Trump’ın barış yapıcı rolünden ziyade küresel bir devlet adamı rolünü oynaması. Ancak bu itiraz bile tezi çürütmekten ziyade doğruluyor. Uluslararası düzendeki büyük değişimler nadiren imzalanmış bir anlaşmayla duyurulur. Bunlar, formatta bir değişiklikle, kimin davet edildiği ve kimin edilmediğiyle ve neyin tartışılabilir hale geldiğiyle işaret edilir. Xi ve Putin 2013’ten beri kırktan fazla kez görüştüler; Trump ve Putin ise yedi kez. Üçü daha önce hiç bir araya gelmemişti.

Shenzhen’in yeni bir yazılı emir çıkarması pek olası değil. Bunun yerine daha kalıcı bir şey ortaya koyacak: Gezegenin en önemli sorunlarını yönetme hakkını iddia eden üç kutbun karşılıklı tanınması. Nükleer enerji, Hürmüz Boğazı ve arka planda Ukrayna, bu üçlü ittifakın gücünü sınadığı ilk konular. Caydırıcılık kuralları, enerji güvenliği ve Doğu Avrupa’daki sınırlar, 1945’te olduğu gibi en üst düzeyde ve seçilmiş birkaç kişi arasında yeniden kararlaştırılıyor. Fark şu ki, bugün bu birkaç kişi artık Batı ve Sovyetler Birliği değil, iki Avrasya gücü ve kendisini evrensel garantör olarak sunmayı bırakmış bir Amerikan gücü.

Bu, çağ açıcı bir değişimdir.

1991’de ortaya çıkan tek kutuplu düzen, etki alanlarının sonu olarak sunulmuştu. Shenzhen Anlaşması, bu alanların geri dönüşünü teyit ediyor, ancak ilk kez Çin’i eşit bir taraf olarak dahil eden ve Avrupa’yı dışarıda bırakan bir biçimde.

Çok kutuplu dünyanın bir hipotez değil, bir gerçeklik olduğunu uzun zamandır savunanlar için 19 Kasım zirvesi bunun bir teyidi niteliğinde.

Bu, Avrupa için bir uyarı niteliğinde: Masada oturmayanlar menüde yer alır. Avrupa başkentlerinin dışlanmışlıklarından yakınmaya devam edip etmeyeceklerine veya nihayet daveti hak edecek bir dış politika inşa edip etmeyeceklerine karar vermeleri gerekecek.

Lorenzo Maria Pacini
Shenzhen, yeni bir Yalta: Geleceğin dünya düzenini yeniden tanımlayacak zirve mi?
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter