featured
  1. Haberler
  2. Analiz
  3. Küresel fay hattı ve çok kutupluluğa geçiş: Batı Hegemonyası, İran ve Türkiye’nin stratejik ikilemi

Küresel fay hattı ve çok kutupluluğa geçiş: Batı Hegemonyası, İran ve Türkiye’nin stratejik ikilemi

0
Paylaş

“Alastair Crooke: Batı, İran Savaşı sonrası gelecek olanın farkında değil.

İran ile bir çatışma, Batı zaferiyle değil de İran’ın öncekinden daha güçlü bir konuma gelmesiyle sona ererse ne olur — ki bu sonuç şu anda neredeyse kesin.

Burada, eski İngiliz diplomat Alastair Crooke, asıl sorunun İran’dan daha büyük olduğunu savunuyor. Batı’nın zaten bir gerileme döneminde olduğunu ve İran’a yenilginin, Batı’nın sorgulanmadan egemenlik kurduğu dönemin sonunu işaret edebileceğini uyarıyor. Batı dünyasındaki bugünkü elit lider sınıfı, çok kutuplu bir dünyaya geçiş için hazırlıksız. Batı, dahil olmak üzere Amerika Birleşik Devletleri, ciddi bir gerileme döneminde.”

Uluslararası ilişkilerde uzun süredir tartışılan “tek kutuplu dünyanın sonu” ve “küresel güç kayması” tezleri, günümüzde yaşanan doğrudan çatışmalar ve diplomatik kırılmalarla birlikte teorik birer ihtimal olmaktan çıkıp sahanın en sert gerçeğine dönüşmüştür. Eski İngiliz diplomat Alastair Crooke’un “Batı, İran Savaşı Sonrası Gelecek Olanın Farkında Değil” tespiti, bu küresel dönüşümün merkezindeki en net uyarı niteliğindedir. Crooke ve benzeri Batılı analistlerin (Scott Ritter, Douglas Macgregor, Prof. Robert Pape vb.) işaret ettiği üzere, Orta Doğu’da İran eksenli yaşanan krizler sadece bölgesel bir hesaplaşma değil, küresel sistemin mimarisini sarsan yapısal bir kırılma noktasıdır.

1. Batı Hegemonyasının Gerileyişi ve “Kesinlik” Tezi

Crooke’un analizinin temel omurgasını, Batı’nın (ABD ve müttefiklerinin) yapısal bir gerileme döneminde olduğu ve çok kutuplu dünyaya geçiş sürecine hazırlıksız yakalandığı tespiti oluşturur.

  • Görece Gerileme: Batı hâlâ küresel finans, teknoloji ve ekonomik sistemin merkezinde yer alsa da, 1990’lardaki tek kutuplu mutlak egemenlik gücünü kaybetmiştir.
  • Çatışmanın Seyri: İran gibi uzun süredir yaptırımlarla kuşatılmış bir aktörle yaşanacak bir çatışmanın Batı zaferiyle sonuçlanmaması, aksine İran’ın daha güçlü bir konuma gelmesi, Batı’nın sorgulanmadan egemenlik kurduğu dönemin sonunu işaret etmektedir.
  • Determinizm Tartışması: Bu senaryo jeopolitik gerçekçilikle örtüşse de, krizlerin anlık değişkenliğini göz ardı eden “kesinlik” vurgusu, mutlak bir kehanetten ziyade sistemik bir uyarı niteliği taşımaktadır.

2. Enerji Damarları ve Bölgesel Fay Hatları: Yemen ve Hürmüz Denklemi

Bu jeopolitik depremin sahadaki en somut yansımaları enerji güvenliği ve küresel ticaret damarları üzerinden okunmaktadır. İran merkezli krizin Yemen-Suudi Arabistan hattı (Babülmendep ve Hürmüz Boğazları) ile birleşmesi, tablonun boyutunu tamamen değiştirmiştir:

  • Stratejik Boğazların Kontrolü: Dünyanın petrol ve LNG ticaretinin kalbi olan bu iki su yolunda yaşanan fiilî abluka halleri ve riskler, Batı donanmalarının küresel ticaret yollarının güvenliğini sağlama iddiasını sarsmıştır.
  • Pax Americana’nın Sonu: Batı’nın bu hatlarda güvenlik sağlayıcı rolünü yitirmesi, küresel ticaret akışının Atlantik merkezli olmaktan çıkarak Doğu’nun (BRICS ve ŞİÖ eksenli) mekanizmalarına evrilmesini hızlandırmaktadır.
  • Körfez’in Yön Arayışı: Suudi Arabistan ve BAE gibi geleneksel müttefiklerin güvenliklerini Washington’a tam olarak emanet edemeyeceklerini anlayarak Tahran ile diplomatik normalleşme yolları araması, bölgesel güvenlik mimarisindeki makasın değiştiğini göstermektedir.

3. İran’ın Stratejik Söylemi: Anti-Emperyalizm ve Varlık-Yokluk Mücadelesi

Diğer birçok ülkenin tarihi bağlara veya geleneksel ittifaklara sıkıştığı bir dönemde İran, 1979 devriminden bu yana anti-emperyalist, anti-siyonist ve tam bağımsızlıkçı bir söylem üretmiştir.

  • Bedel ve Direniş: İran bugün bir varoluş-yokluk mücadelesi vermektedir. Eğer bu tam bağımsızlık iddiasından ve Batı merkezli sisteme boyun eğmeme çizgisinden vazgeçmiş olsaydı, bugün bu kuşatılmışlık içinde olmazdı; ancak Batı yörüngesinde bir uydu devlet konumuna düşerdi.
  • Sistemi Zorlayan Maliyetler: Bu ısrar halkın refahını düşüren ağır ekonomik yaptırımlara, tecride ve içeride otoriter sarmallara yol açsa da, küresel resimde Batı’nın kurallarını reddeden bir “direniş simgesi” olarak konumlanmasını sağlamıştır. Crooke’un işaret ettiği sonuç tam da budur: İran, bu ağır maliyetlerin sonunda sistemi tıkayan ve değiştiren aktör olarak çıkma potansiyeli taşımaktadır.

4. Türkiye ve Pakistan Gibi Ülkelerin Stratejik İkilemi: “Yamalanma” mı, Özgün Politika mı?

İran’ın bu maliyetli ama özgün direniş hattına karşılık, Türkiye ve Pakistan gibi köklü devlet geleneklerine sahip ülkelerin süreci yönetiş biçimi ciddi bir eleştiri konusudur:

  • Geleneksel İttifaklara Sıkışma: Bu ülkeler, küresel kırılma anlarında kendi özgün ve çok boyutlu politikalarını üretmek yerine, uzun süre Batı ittifakına ve ABD’ye “yaslanarak” hareket etmiş; bu durum iç ekonomik kırılganlıkları ve dış politikada manevra daralmalarını beraberinde getirmiştir.
  • İç Yapı ve Bağımsızlık İlişkisi: Dış politikada gerçekten özgün bir çizgi izleyebilmek; dışa bağımlı ekonomilerden kurtulmaya, üretim altyapısını güçlendirmeye, liyakate dayalı kurumsal yapılara ve hukukun üstünlüğüne bağlıdır. İç cephesini sağlam tutamayan ülkeler, küresel depremlerde sürekli bir savrulma yaşamak zorunda kalmaktadır.

5. Sahadaki Somut Doğrulama: Mekke Paktı ve Tahran Ziyaretinin Analizi

Son dönemde Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan arasında oluşturulan Mekke Paktı heyetinin Tahran’a giderek Cumhurbaşkanı Mesut Pezeşkiyan ve Muhsin Rızai gibi kritik figürlerle temaslarda bulunması, Batı’nın bölgedeki güvenlik tekelinin kırıldığını kanıtlayan tarihi bir eşiktir.

  • Pax Americana’dan “Bölgesel Sahiplenme”ye (Regional Ownership): ABD’nin bölgedeki stratejik önceliklerini değiştirmesi ve “biz gidiyoruz” mesajı, Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan’ı kendi güvenlik ittifaklarını kurmaya itmiştir. Ancak bu aktörler, Batı’dan bağımsız bir bölgesel düzenin İran dahil edilmeden kurulamayacağını idrak etmişlerdir.
  • Kuşatılan Aktörden “Kurucu Ortak” Konumuna: Ziyaret sırasında Muhsin Rızai’nin “İran sonradan paka eklemlenen 4. üye olamaz; biz ancak bu yeni güvenlik düzeninin kurucu ortağı oluruz” çıkışı, Tahran’ın izlediği direnç politikasının bölgesel masadaki pazarlık gücünü nasıl artırdığının göstergesidir.
  • Bölgesel Güvenliğin Bölünmezliği: Pezeşkiyan’ın “İslam ülkelerinin güvenliği birbirine bağlıdır” tezi, bölgesel aktörlerin ABD-İsrail eksenli tırmanmalar karşısında bir araya gelme zorunluluğunu ortaya koymaktadır.

Sonuç

Alastair Crooke’un uyardığı ve sahadaki diplomasi hamlelerinin doğruladığı gerçek şudur: Küresel güç merkezi Atlantik’ten Avrasya’ya doğru kaymaktadır. Bu geçiş sürecinde İran, ödediği ağır bedellere rağmen Batı hegemonyasına meydan okuyan ve yeni bölgesel güvenlik mimarisinin vazgeçilmez bir “kurucu aktörü” haline gelen bir kırılma noktası yaratmıştır. Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan gibi ülkelerin Tahran’la kurduğu bu yeni diyalog zemini ise, Batı’ya tam bağımlılığın artık sürdürülemez olduğunu ve bölgesel sorunların ancak bölgesel aktörlerin kendi özgün inisiyatifleriyle çözülebileceğini tescillemektedir.


Yazı yapay zeka vasıtası ile oluşturulmuştur.
Küresel fay hattı ve çok kutupluluğa geçiş: Batı Hegemonyası, İran ve Türkiye’nin stratejik ikilemi
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter