On yedi ay sonra Washington, oluşmasına kendisinin de katkıda bulunduğu bir tercihle karşı karşıya. Tahran’ın şartlarını kabul eden bir uzlaşma, Amerikan hegemonyasını zayıflatacaktır. Başarısızlıkla sonuçlanacak yeni bir askerî harekât ise çok daha büyük zararlara yol açabilir.
Washington, İran’a birkaç gün içinde tekrar saldırmak için yeterli ateş gücüne sahip. Önceki iki saldırının başaramadığı şeyi bir başka saldırının başaracağına inanmak için çok daha az nedeni var. Yine de İran’ın şartlarına göre bir anlaşma, Amerika Birleşik Devletleri’ni Batı Asya’daki hegemonyasına bir darbe almayı kabul etmeye zorlayacaktır. Washington bunu başka bir savaştan daha büyük bir risk olarak görebilir.
Çatışmaları sona erdirecek veya askıya alacak bir anlaşma hâlâ mümkün. Washington’ın kararı esas olarak bir anlaşmanın stratejik maliyetine, Donald Trump üzerindeki siyasi kısıtlamalara ve ABD güçlerinin sürdürebileceği türden bir harekâta bağlı olacaktır.
Bir anlaşmanın bedeli
7 Ekim 2023’teki Aksa Tufanı Operasyonu’ndan sonra Washington ve “İsrail”, operasyonun “İsrail” üzerindeki uzun vadeli sonuçlarını tersine çevirmenin bölgesel güç dengesinde temel bir değişiklik gerektireceği sonucuna vardılar. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Ortadoğu’nun çehresini değiştirmekten defalarca bahsetti. Pratikte bu, işgal altındaki Filistin’de ve sınırlarında silahlı direnişi ortadan kaldırmak ve Suriye’de Beşar Esad hükümetini devirme çabalarını hızlandırmak anlamına geliyordu. Aralık 2024’te düşüşü bu strateji için bir başarıyı işaret etti. Nihai hedef, Direniş Ekseni’nin temel taşı olan İran İslam Cumhuriyeti’ni devirmekti.
Lübnan, bu stratejinin ne kadar geniş bir alana yayıldığını gösterdi. Hizbullah, çatışmanın açık savaşa dönüşmesinden yaklaşık bir yıl önce Gazze’ye destek cephesi açmıştı. Hizbullah Genel Sekreteri Şeyh Naim Kasım, bu tırmanışı 17 Eylül 2024’e, “İsrail”in Lübnan genelinde terörist bir saldırıda çağrı cihazlarını patlattığı güne dayandırıyor. Selefi Seyyed Hasan Nasrallah’ın suikastı, “İsrail”in Hizbullah’ı tamamen ortadan kaldırmaya çalıştığını gösterdi. Hareketi Gazze’ye destek cephesini sona erdirmeye zorlamak, amacın sadece bir parçasıydı.
İran’a yönelik eşi benzeri görülmemiş iki saldırganlık eylemi ile devlet başkanı ve dinî lideri Seyyid Ali Hamaney’e düzenlenen suikast, İran konusunda aynı hedefe yönelik bir hırsı ortaya koyuyordu.
İran, tehdidin boyutunu anlamış gibi görünüyor. Rakiplerinin İslam Cumhuriyeti’ni devirmeye çalışması karşısında Tahran, iki taraf çok farklı yöntemlerle savaşsa da, onlarınkine denk siyasi hedefler belirledi. İran’ın her iki saldırıya da direnme başarısı, askeri yeteneklerine ve asimetrik savaş yürütmek için kullandığı taktiklere olan güvenini güçlendirdi. Ayrıca Tahran’a kendi şartlarında bir çözüm için direnme nedeni verdi.
İran’ın yedi talebi bunun ne anlama geldiğini gösteriyor. Askeri operasyonların sona ermesinin yanı sıra Tahran, deniz ablukasının ve ekonomik yaptırımların kaldırılmasını, Direniş Ekseni’ndeki müttefiklerine karşı savaşın sona ermesini ve Hürmüz Boğazı için yeni düzenlemeler istiyor. Bu şartlar bir araya geldiğinde, Batı Asya’yı on yıllardır yöneten güç dengesini değiştirecektir. 7 Ekim 2023 arifesinde varılan durumun çok ötesine geçecektir.
Tahran da mevcut çıkmazın uzamasına izin vermek istemiyor gibi görünüyor. Washington’ın İslamabad Mutabakat Zaptı kapsamındaki taahhütlerinden geri çekilmesinin ardından İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, ülkenin yeni lideri Seyyid Mücteba Hamenei’nin “ne savaş ne de barış” durumuna son verilmesi çağrısında bulunduğunu söyledi. Parlamento Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf ise İran’ın kalıcı caydırıcılık oluşturarak çıkmazı sona erdirebileceğini ve yalnızca görüşmelere güvenmesine gerek olmadığını belirtti.
Washington’ın içinde bulunduğu çıkmaz budur. Tahran’ın şartlarını kabul etmek, Amerika’nın yenilgisini pekiştirecektir. ABD’nin caydırıcılığını zayıflatacak ve müttefiklerin Washington’ın onları koruyup koruyamayacağını sorgulamasına yol açacaktır. Sonuçları Batı Asya’nın ötesine uzanacaktır. Bu ölçekte bir geri çekilme, gücün birkaç merkeze dağıldığı çok kutuplu bir dünyanın ortaya çıkışını hızlandıracaktır.
Başka bir savaş, Washington’a İran’ın kararlılığını kırma ve bu kayıpları tersine çevirme şansı sunuyor. İlk iki savaş bu sonucu beklemek için pek bir neden vermiyor, ancak Amerika Birleşik Devletleri hâlâ müthiş bir ateş gücüne sahip ve bu gücün belirleyici olabileceğine inanan politika yapıcıların tekrar denemek için bir nedeni var. Kısmi bir anlaşma, çatışmayı dondurabilir ve zaman kazandırabilir.
Bu durumun kalıcılığı, Tahran’ın sona erdirmek istediği çıkmazı kabul etmesine bağlı olacaktır.
Washington için seçenek, stratejik bir yenilgiyi şimdi kabul etmek ya da bir yenilgiden kaçınma umuduyla daha kötü bir yenilgiyi riske atmak gibi görünebilir. Bu hesaplama, başka bir savaşın felaketle sonuçlanabileceği gerçeğine rağmen, gerilimi tırmandırmayı destekliyor.
Ara seçimler ve Trump’ın manevra alanı
Cumhuriyetçilerin ara seçimlerdeki yenilgisi, stratejik hedeflerine ulaşamayan savaşların iç maliyetini ortaya koydu. Ayrıca Washington’un bundan sonra ne yapılacağı konusunda ne kadar bölünmüş olduğunu da gösterdi. Demokratlar Kongre’nin her iki kanadını da kazandı. Liderlerinden birçoğu savaşa başından beri karşı olduklarını söylese de, önde gelen Demokratlar İslamabad Mutabakat Zaptı’nı İran’a teslimiyet olarak kınadı.
Eğer Demokratlar diplomasiyi çıkış yolu olarak görüyorlarsa, İslamabad Anlaşması’nın sunduğundan daha iyi şartlar elde etmek veya Washington’a içinde bulunduğu çıkmazdan kurtulmanın bir yolunu sağlayacak bir ara verme müzakeresi için güvenilir bir plana ihtiyaçları var. Her iki yaklaşım da savaşların zaten değiştirdiği şeyleri hesaba katmalıdır. İran’ın, bölgesel güç dengesinin 7 Ekim 2023 öncesindeki gibi olduğunu varsayarak pazarlık yapması için pek bir nedeni yok.
Ara seçimler ve Cumhuriyetçi Parti’nin bir sonraki başkanlık seçimindeki şansı, Trump’ın manevra alanını sınırlayabilir. Ancak bunların kararları üzerindeki etkisini ölçmek daha zordur. Uzun zamandır partisinin geleneklerine ve Amerikan hükümetinin kurumlarına meydan okuyor. Üçüncü dönem anayasal engelini kesin olarak görürse, başkanlığının geri kalanında risk alma konusunda kendini daha özgür hissedebilir.
Netanyahu hâlâ savaşı yeniden başlatması için ona baskı yapıyor. Kendisini “İsrailoğullarının krallarından biri” olarak görüyor ve işgal varlığının hayatta kalması, Filistin’in işgalinin devam etmesi ve bölge genelinde “İsrail çağı” olarak adlandırdığı şeyin ortaya çıkması için çatışmaların tırmanmasının şart olduğunu düşünüyor. Bloğunun Knesset’teki çoğunluğunu kaybetmesi, ona yeniden başlayacak çatışmalarda daha acil bir siyasi çıkar sağlıyor.
Bu baskılar önemlidir. Bir anlaşmanın stratejik maliyeti, Washington’ın kararında hâlâ daha büyük bir ağırlığa sahiptir.
ABD kuvvetlerinin yapabilecekleri
ABD ordusu, büyük bir yığılma yapmadan da başka bir saldırı düzenleyebilir. ABD Deniz Kuvvetleri Enstitüsü, Arap Denizi’nde George Washington ve George HW Bush adlı iki ABD uçak gemisini takip ediyor. Üçüncüsü olan Theodore Roosevelt ise rotasyonun bir parçası olarak yaklaşıyor. Bölgede zaten bulunan savaş uçakları ve ABD topraklarından kalkabilen uzun menzilli bombardıman uçakları da eklendiğinde, Washington kısa sürede kapsamlı saldırılar için yeterli ateş gücüne sahip.
Özellikle Almanya ve Girit’teki Avrupa üslerinden daha fazla nakliye, yakıt ikmal ve gözetleme uçuşu geçiyor. Diego Garcia’daki faaliyetler de daha güçlü lojistik desteğe ve daha yüksek operasyonel hazırlığa işaret ediyor. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi, bazı stoklar büyük ölçüde tükenmiş olsa da, Amerika Birleşik Devletleri’nin başka bir çatışma için yeterli mühimmata sahip olduğunu tahmin ediyor.
Uzun süreli bir harekat, bu güçleri farklı bir baskı altına sokacaktır. Uluslararası Stratejik Çalışmalar Enstitüsü ve Kraliyet Birleşik Hizmetler Enstitüsü’nün çalışmaları, hassas mühimmat ve önleyici füzelerin değiştirilmesinin ne kadar zor olacağını göstermektedir. Amerika Birleşik Devletleri ayrıca üslerini İran füzelerine ve insansız hava araçlarına karşı savunmak ve ateş altında güçlerinin ikmalini sağlamak zorunda kalacaktır. Açık kaynaklarda görünen konuşlandırmalar, uzun ve yoğun bir harekatın gerektireceği ek vuruş kapasitesi ve lojistik desteğin çok az işaretini göstermektedir.
ABD’nin tutumu, İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Tümgeneral Muhsin Rızai’nin değerlendirmesiyle genel olarak tutarlı. Rızai, Al Mayadeen’e verdiği demeçte, Trump ve Netanyahu’nun en fazla üç ila beş günlük bir operasyon planladığını ve bu süre içinde ulaşabilecekleri stratejik bir hedef henüz belirlemediklerini söyledi.
Tehlike şu ki Washington, saldırının ne zaman ve ne kadar hızlı gerçekleştirileceğine karar verebilir; ancak savaşın ne kadar süreceğini belirlemede İran’ın vereceği karşılık da etkili olacaktır. Birkaç gün sürecek yoğun saldırılar bile karşılıklı misillemelerin peş peşe gelmesine yol açabilir ve ABD’yi, mevcut askerî duruşunun sürdürmekte daha az elverişli olduğu uzun soluklu bir savaşın içine çekebilir.
İsrail, 13 Haziran 2025’te savaşı başlattığında, bunu Trump’ın önceden bilgisi ve onayıyla yapmıştı. Savaşa katılarak Trump, İran’la doğrudan askeri çatışmadan kaçınan önceki ABD yönetimlerinden ayrıldı. On yedi ay sonra Washington, kendisinin de yarattığı bir seçimle karşı karşıya. Tahran’ın şartlarına göre bir anlaşma Amerikan hegemonyasını zayıflatacaktır. Başka bir başarısız harekat ise daha da büyük hasara yol açabilir.
Haziran 2025’te savaşa girmenin aleyhindeki argümanlar güçlüydü ve bugün de güçlü. İlk saldırıyı önleyemedi. Görünüşe göre bir başkasını da önleyemeyecek.
Amro Allan
Al Mayadeen




