Carter’dan Vance’e kadar, ABD’nin mesajları İran’ın direnişini kırmakta başarısız oldu.
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’in İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsen Rızai’ye yazdığı mektubun ortaya çıkması, Washington’da çelişkili anlatımlara, Amerikan medyasında spekülatif haberlere ve Tahran’da sakin, şartlı bir tepkiye yol açtı.
Olay, 28 Ekim’de Wall Street Journal’ın ABD’li yetkililere ve konuya yakın kaynaklara atıfta bulunarak, Vance’in İran’ın en üst düzey güvenlik yetkilisi ve eski İslam Devrim Muhafızları Komutanı Rezaei’ye müzakereleri yeniden başlatmak ve yeni bir ABD saldırı turunu önlemek için bir çerçeve araştırmak amacıyla bir mektup yazdığını bildirmesiyle ortaya çıktı. Haberde, bu girişimin Başkan Donald Trump’ın talimatıyla yapıldığı belirtildi.
Saatler sonra Trump bizzat bu açıklamayı yalanladı. Gazetecilerin Vance’e barış görüşmelerini yeniden başlatması yönünde talimat verip vermediği sorusuna “Hayır” cevabını verdi ve temasın İran’ın “tıbbi malzeme ve çeşitli şeyler” elde etmesine yardımcı olmakla ilgili olduğunu iddia etti.
Trump, “Temelde, hasta olan insanlara yardım etmek için malzeme temin etmekten ibaret,” dedi.
Yarı resmi Tasnim haber ajansı 29 Ekim’de Tahran’ın mektubu aldığını ancak henüz yanıt vermediğini doğruladı. İran Parlamentosu Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, Tahran’ın müzakerecileri X platformunda, “İran’ın şartlarının arabuluculara defalarca ve açıkça iletildiğini” ve “havuç-sopa yaklaşımının İran üzerinde hiçbir etkisinin olmadığını” yazdı.
Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, İran Silahlı Kuvvetlerinin vatanı savunmaya tamamen hazır olduğunu belirtirken, İran’ın “diplomasiye şans vermeye devam ettiğini” de sözlerine ekledi.
Doğrulanmış bu gerçeklerin ötesinde —Katar aracıları vasıtasıyla Pazar günü iletilen, Tahran’da alındığı teyit edilen, yayımlanmış bir metni ve resmi bir yanıtı bulunmayan bir mektup— son 48 saat içinde yayımlanan diğer neredeyse her şey spekülasyondan ibarettir ve doğrulanamaz.
Çığır açıcı bir gelişme değil, rutin bir kanal
Tarihsel perspektiften bakıldığında, mektup hiç de emsalsiz değil. İran liderlerine mektup yazmak, 1979’daki İslam Devrimi’nin zaferinden bu yana standart bir Amerikan uygulaması olmuştur ve bugüne kadar en az 20 mektup, mesaj ve yazılı iletişim kamuoyuna açıklanmıştır.
Liste, ABD Büyükelçiliği’nin ele geçirilmesinin ardından Ramsey Clark ve William Miller tarafından taşınan ancak asla teslim edilmeyen, Başkan Jimmy Carter’ın 6 Kasım 1979 tarihli İmam Humeyni’ye yazdığı mektupla başlıyor. Ardından, İran-Kontra olayında İranlı arabuluculara verilen, Başkan Ronald Reagan’ın 3 Ekim 1986’da Galatyalılar 3:8 ayetiyle imzaladığı İncil ve daha önce McFarlane misyonu tarafından taşınan anahtar şeklinde bir pasta ile devam ediyor.
Başkan Bill Clinton, 1997’de Muhammed Hatemi’nin seçilmesinden sonra İsviçre Büyükelçisi aracılığıyla doğrudan hükümetler arası görüşmeler teklif eden mesajlar gönderdi; bu teklifi Mayıs 1998’de Suudi Veliaht Prensi Abdullah vasıtasıyla Başkan Yardımcısı Al Gore üzerinden yineledi ve Hobar Kuleleri bombalı saldırısına ilişkin Haziran 1999 tarihli ayrıntılı mektubu yazarken ABD’nin İslam Cumhuriyeti’ne karşı “hiçbir düşmanca niyeti olmadığını” ısrarla vurguladı.
Başkan Barack Obama, Ayetullah Seyyed Ali Hamaney’e en az dört mektup yazdı: Mayıs 2009, Eylül 2009, Ocak 2012’de Hürmüz Boğazı’nı “kırmızı çizgi” olarak belirten ve Ekim 2014 ortalarında IŞİD’e karşı işbirliğini nükleer anlaşmaya bağlayan mektuplar. Ayrıca, Ağustos-Eylül 2013’te Başkan Hasan Ruhani ile yaptığı mektup alışverişi, tarihi telefon görüşmelerine yol açtı; bunların yanı sıra altı Nevruz mesajı da cabası.
Başkan Donald Trump, Haziran 2019’da Japonya Başbakanı Şinzo Abe aracılığıyla kamuoyu önünde reddedilen bir mektup gönderdi; ardından General Kasım Süleymani suikastının ardından Ocak 2020’de gerilimin tırmanmaması konusunda uyarıda bulunmak için İsviçre’nin şifreli faks kanalına başvurdu ve son olarak 5 Mart 2025 tarihli, 12 Mart’ta Birleşik Arap Emirlikleri diplomatı Enver Gargaş tarafından iletilen mektubu göndererek, Haziran savaşından önce Umman ve Roma’da yapılan beş turluk dolaylı Steve Witkoff-Abbas Arakçi görüşmelerine yol açan 60 günlük bir süre tanıdı.
Bu açıdan bakıldığında, bir ABD başkan yardımcısının Ulusal Güvenlik Konseyi sekreterine gönderdiği mesaj, bir dönüm noktası değil, rutin ve geleneksel bir adımdır. Washington, baskı işe yaramadığında yazar. Tahran dinler, ölçer ve zarflara değil, çıkarlara göre karar verir.
İçinde ne olduğunu kimse bilmiyor
Vance’in mektubunun resmi metni her iki tarafça da yayınlanmadı ve içeriğiyle ilgili tüm iddialar, “konuya aşina olan” isimsiz yetkililerden geliyor.
Gazete, mektubun “belirli bir barış planı” içermediğini, ancak müzakereler için bir çerçeveye odaklandığını belirtti. Axios, bir ABD yetkilisine atıfta bulunarak, Vance’in saldırıları önlemek için yapılacak her türlü görüşmenin “nükleer mesele üzerine tartışmaları gerektirdiğini” vurguladığını ve bunun aylardır yapılan en üst düzey ABD girişimi olduğunu söyledi. New York Times, bir ABD yetkilisi ve bir İran yetkilisine atıfta bulunarak, mektubun Vance’in bizzat başkanlık edeceği, muhtemelen önümüzdeki hafta Katar veya Türkiye’de, teknik olarak “ön koşulsuz” bir toplantı önerdiğini iddia etti.
Washington Post köşe yazarı David Ignatius, bir ABD yetkilisine atıfta bulunarak daha da ileri gitti ve Vance’in Rızai ile İstanbul veya Doha’da şahsen görüşmeyi teklif ettiğini, Amerika’nın çıkarını İran’ın nükleer silah edinmemesini sağlamak, İran’ın çıkarını ise savaşta harap olmuş ekonomisini yeniden inşa etmek ve egemenliğini korumak olarak tanımladığını ve “nükleer konuları görüşme yetkisine sahip temsilciler” talep ettiğini yazdı. Rızai’yi “Tahran’daki temel temas noktası ve uzlaşma sağlayabilecek tek kişi” olarak nitelendirdi.
Bunların hiçbiri Tahran tarafından veya herhangi bir yayınlanmış belgeyle doğrulanmadı. İran medyası bunların hepsini tahmin olarak değerlendirdi. Bir metin yayınlanana veya resmi bir yanıt verilene kadar, sorumlu gazetecilik, bu versiyonları gerçekler olarak değil, beklentileri şekillendirmeyi amaçlayan, birbirleriyle rekabet eden Amerikan sızıntıları olarak ele almayı gerektirir.
Ara seçimler öncesi benzin istasyonlarında panik
Ancak zamanlama oldukça açıklayıcı. Amerika Birleşik Devletleri, 3 Kasım’daki ara seçimlere günler kala, Cumhuriyetçiler için çok zorlu bir yarışın olacağına işaret ediyor. İran’la sekiz aydır süren savaş, yönetimin en zayıf noktası haline geldi.
Trump, “işi bitireceğim” şeklindeki tekrarlanan tehditlerine rağmen, Hürmüz Boğazı’ndaki trafiğin aksaması, 110 doların üzerindeki petrol fiyatları, hasar gören tankerler ve İran’ı boyun eğmeye zorlamak yerine küresel olarak sigorta ve nakliye maliyetlerini artıran ABD deniz ablukası nedeniyle yükselen yerel benzin fiyatlarını kontrol altına alamadı.
Washington, oy verme gününden önce benzin fiyatlarını düşürebilmek için acil durum rezervlerinin serbest bırakılmasından, yakıt piyasasını istikrara kavuşturmak adına Rusya ile yapılan düzenlemelere ve daha ucuz olan kırmızı boyalı motorinin kullanımına verilen son derece tartışmalı izne kadar her şeyi denedi; buna rağmen fiyatlar siyaseten yakıcı bir sorun olmaya devam ediyor. Kısa ve şiddetli yeni bir savaş fiyatları daha da tırmandıracaktır; White House’un hesabına göre ise ekranlara yansıyacak diplomatik bir “süreç”, olumlu bir etki yaratarak Trump’ın durumun kontrol altında olduğunu iddia etmesine imkan tanıyacaktır.
İşte bu yüzden, Körfez’deki müttefiklerini ara seçim sonrası saldırılara “hazırlanmaları” yönünde uyaran aynı yönetim, eş zamanlı olarak bir barış mektubunu dışarı sızdırmaktadır. Amaç barış değil, bir gösteridir: Seçimlerden önce uzlaşma arayışında olunduğu tiyatrosunu sergilemek ve Cumhuriyetçi kanadın hiç de iyi durumda olmadığı bir anda partinin saflarına yapay bir sakinlik enjekte etmektir.
Yedi şart, geri çekilme yok
Tahran’ın bu tür tiyatrolara cevabı tutarlı ve kamuoyuna açık olmuştur. İran, mevcut savaş halinin sona ermesi ve Hürmüz Boğazı’nın serbest seyrüsefer için yeniden açılması için yedi şart açıkladı; bu şartlar bölgesel çapta bir ateşkes, ABD’nin İran limanlarına uyguladığı deniz ablukasının kaldırılması, petrol ihracatına yönelik yaptırımların kaldırılması, İran’ın yurtdışındaki varlıklarının dondurulmasının kaldırılması ve yeniden saldırganlığa karşı garantiler verilmesi etrafında şekilleniyor.
Rızai, 21 Ekim’de bizzat şu açıklamayı yaptı: “İran’dan tek bir gram bile zenginleştirilmiş nükleer madde çıkmayacak” ve müzakereler ancak İran’ın talepleri karşılandığı takdirde mümkün olacak. Tasnim, 29 Ekim’de “bu sağlam çerçeveyi zayıflatan her türlü tutum kabul edilemez” diye vurguladı.
Bu kararlılık retorik değil. Bu, İslam Devrimi Lideri Ayetullah Seyyed Müçteba Hameney’in değerlendirmesini yansıtıyor. Hameney, Rızai ile yaptığı son görüşmede Ulusal Güvenlik Konseyi ve Sekreterliğini “politika oluşturmanın kavşağı” olarak nitelendirmiş, Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolü sağlayarak ulusal ve bölgesel güvenliğin korunmasının önemini vurgulamış ve ülkenin savaşı sona erdirme koşullarının karşılanmasını ve “ne savaş ne de barış” halinin sonlandırılmasının sağlanmasını temin ederek İran milletinin ve Direniş Cephesi’nin haklarının savunulmasında ısrar etmiştir.
En önemlisi, mevcut durum açısından, Devrim Lideri, sağlam ve temellendirilmiş kararların, her bir girişimin başlangıç noktasından bitiş noktasına kadar kapsamlı bir şekilde anlaşılmasına dayalı bir yol haritası gerektirdiğini söyledi. Başka bir deyişle, Tahran, sonu Washington’da önceden belirlenmiş bir sürece girmeyecektir.
Gözler değil, kapı açık
İran diplomasinin kapılarını kapatmış değil. Tahran’ın Pazartesi günü Pakistan, Türkiye ve Suudi Arabistan’dan üst düzey yetkililerle ev sahipliği yaptığı dörtlü toplantı, Katar’ın devam eden arabuluculuğu —Katar elçilerinin Cuma günü Tahran’a dönmesiyle— ve Rızai’nin Batı Asya’daki güvenliğin bölgenin kendi içinden doğması gerektiğine dair açıklaması; Tahran’ın yabancı dayatmalara karşı bölgesel ve yerli bir düzeni tercih ettiğini gösteriyor.
Ancak açık olmak, saflık anlamına gelmez. Tahran; Trump’ın Ayetullah Hamaney’e yazdığı Mart 2025 tarihli mektubu, beş tur süren Witkoff-Arakçi görüşmelerini ve ardından gelen 13 Haziran İsrail saldırısı ile 12 gün süren savaşı çok iyi hatırlıyor. Dört Obama mektubunu takip eden azami baskıyı ve tek taraflı olarak terk edilen imzalı KOEP’i (Nükleer Anlaşma) hatırlıyor.
İran; Trump sırf görüşme görüntüsünü seçim çıkarı için kullansın, savaş alanını kendi lehine dondursun, nükleer tavizi peşinen cebine koysun ve yaptırımların kaldırılmasını, varlıkların serbest bırakılmasını ve garantileri belirsiz bir “sonraya” ertelesin diye müzakerelere gözü kapalı ve hülyalara kapılarak girmeyecektir. Adımların sıralaması önemlidir: Washington “önce nükleer, sonra yaptırımların kaldırılması” talebinde bulunurken; Tahran “eş zamanlı ve doğrulanabilir adımlar” talep ediyor. Bu olmadan, baştan sona bir yol haritası değil, yalnızca bir fotoğraf çektirme fırsatı var demektir.
Başarısızlığın ardından gelen çaresizlik
Mektubun arkasında ciddi bir Amerikan tıkanıklığı yatmaktadır. Ne sekiz aydır süren doğrudan saldırılar ve İsrail operasyonları, ne limanların deniz ablukası, ne ekonomik savaş, ne siber operasyonlar ne de rejim değişikliği tehditleri İran’ı uranyum zenginleştirmesinden, füze programından veya Hürmüz üzerindeki kontrolünden vazgeçmeye zorlayabildi. Ekonomi, yaralanmış olsa da çökmedi; Silahlı Kuvvetler bölünmedi; bölgesel ortaklar saf değiştirmedi — aksine Tahran’ına geldiler.
Yeni bir savaş dalgası İran’a diz çöktürmeyecektir. Sadece Amerika’nın ödediği bedelleri derinleştirecektir: Ara seçimlerin öncesinde ve sonrasında daha yüksek enerji fiyatları; Katar, Pakistan, Türkiye ve Suudi Arabistan’ın açıkça korktuğu daha geniş bir bölgesel tırmanış; Dini Lider Hamaney’in komutanlarının açıkça hedef almayı vaat ettiği ABD üsleri ve savaş gemilerinin daha fazla risk altına girmesi ve bir süper gücün 47 yıldır yaptırım uyguladığı bir ulusa şartlarını dikte edememesi sonucu yaşanacak daha derin bir itibar yenilgisi.
Washington artık kendi sızıntılarında, İran iktidarının çekirdeğiyle —Doğrudan Lider’e erişimi olan ve Devrim Muhafızları’nın güvenini kazanan UGK (Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi) Genel Sekreteri ile— konuşması gerektiğini kabul ediyor; çünkü dayatılan hiçbir çözüm mümkün değildir. Bu bir iyi niyet gösterisi değil, bir başarısızlığın itirafıdır.
Top artık ABD sahasında. Washington bir seçim gösterisinden daha fazlasını istiyorsa, dayatmacı anlaşma mantığını dengeli bir anlaşmayla değiştirmek zorundadır: Ablakaya son vermeli, İran’ın dondurulmuş varlıklarını serbest bırakmalı, petrol yaptırımlarını kaldırmalı, garantiler karşılığında doğrulamayı kabul etmeli ve Batı Asya’nın güvenliğinin bölge içinde inşa edilmesine izin vermelidir. Aksi takdirde Vance’ten gelen mektup, 1979’dan bu yana gelen Amerikan mektuplarının uzun arşivine katılacaktır — teslimiyetle değil, direnişle alınan, okunan, İran’ın yol haritasıyla kıyaslanan ve yanıtlanan mektuplar arasına.




