Rusya’nın son dönemde Washington ile Tahran arasında yürüttüğü hamlede, geleneksel bir müzakere kanalı açma veya yeni bir askerî çatışmayı dizginleme fikrinin çok ötesine geçen ve üzerinde durulmaya değer bir husus bulunmaktadır. Mesele, Kremlin’de düzenlenen olağanüstü bir toplantıyla ilgilidir; bu toplantıda İran Milli Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Muhsin Rızai, Rus devletinin en önde gelen güvenlik, istihbarat ve askerî beyinlerinin katılımıyla Rusya Başkanı Vladimir Putin ile bir araya gelmiştir.
Burada sorulması gereken soru şudur: Putin neden Washington ile Tahran arasına girdi? Değil; aksine: Rızai ile oturmak için neden tam olarak Rus güvenlik liderliğinin bu seviyesini çağırdı? Moskova Tahran’dan neyi öğrenmek istedi ve İranlı yetkili Kremlin’e ne taşıdı?
Hikaye, ABD’nin Moskova’ya yaptığı acil ve gizli bir taleple başladı: Tahran yönünde bir Rus kanalı aktifleştirmek ve bölgenin yeni bir askerî çatışmaya kaymasını önleyecek doğrudan bir uzlaşı ayarlamaya çalışmak. Amerikan bahsi; Moskova’nın İran ile stratejik ilişkileri sayesinde Washington’ın mesajlarını İran liderliğine iletebileceği ve belki de onları, taraflara savaştan kaçınma fırsatı veren siyasi bir formüle yanıt vermeye ikna edebileceği yönündeydi.
Ancak Kremlin’in bu talebi ele alma biçimi, konunun sadece bir Amerikan mesajını iletmenin çok ötesinde boyutlar kazandığını ortaya koymaktadır.
Toplantının niteliğini ortaya koyan heyet
Bu dosyadaki en önemli bilgi, Muhsin Rızai ile yapılan toplantıya katılan Rus şahsiyetlerin niteliğiyle ilgilidir.
Katılım, siyasi bir danışman ya da Dışişleri Bakanlığı’ndan bir yetkili ile sınırlı kalmamış; aksine ellerinde Rus güvenlik, istihbarat ve askerî karar anahtarlarını tutan en önde gelen dört yetkiliyi içermiştir.
Bunların en başında, Rusya Ulusal Güvenlik Konseyi Genel Sekreteri ve askerî/stratejik dosyalara en hâkim şahsiyetlerden biri olan, güvenlik ve askerî krizlerin yönetiminde geniş deneyime sahip Sergey Şoygu yer alıyordu.
Ayrıca, iç güvenlik, karşı istihbarat ve güvenlik tehditlerinin takibinden sorumlu olan Rusya Federal Güvenlik Servisi (FSB) Direktörü Aleksandr Bortnikov ile uluslararası gelişmeler ve dış tehditlerle ilgili bilgilerin toplanması ve analiz edilmesinden sorumlu Dış İstihbarat Servisi (SVR) Direktörü Sergey Narışkin katıldı.
Dördüncü şahsiyet ise, birlik hareketleri, askerî kapasiteler ve operasyonel konuşlanma da dahil olmak üzere askerî ve stratejik bilgi toplamanın en önemli merkezlerinden birini temsil eden Rusya Askerî İstihbarat (GRU) Başkanı Amiral İgor Kostyukov idi.
Bu dört şahsiyetin Rızai ile tek bir toplantıda bulunması, göz ardı edilmesi zor bir siyasi ve güvenlik anlamı taşımaktadır.
Zira Dış İstihbarat Başkanı, Askerî İstihbarat Başkanı, Federal Güvenlik Direktörü ve Ulusal Güvenlik Konseyi Genel Sekreteri hazır bulunduğunda, tartışmanın seviyesi genellikle diplomatik arabuluculuğun detaylarını aşar. Önümüzdeki dönemin niteliğine, İran ile Birleşik Devletler arasındaki karşı karşıya gelişin varabileceği sonuçlara ve doğrudan Rus çıkarlarını etkileyebilecek artçı sarsıntılara yönelik doğrudan bir Rus ilgisiyle karşı karşıyayız.
İşte burada tam olarak Muhsin Rızai’nin önemi ortaya çıkmaktadır.
Neden bir İranlı diplomat değil de Muhsin Rızai?
Rızai, geleneksel bir diplomatik figür ya da Moskova’ya ortak bir bildiri taslağı üzerinde müzakere etmek için gelmiş bir yetkili değildir. Kendisi, İran askerî ve güvenlik kurumunda uzun yıllara dayanan deneyime sahip, Devrim Muhafızları komutanlığını uzun yıllar yürütmüş, İran askerî doktrininin detaylarını, karar alma kurumlarındaki stratejik düşünce yapısını ve dış tehditler karşısındaki mevcut seçeneklerin sınırlarını bilen şahsiyetlerdendir.
İran liderliğinin Putin’e yönelik mesajını taşımak için Rızai’nin seçilmiş olması, bu anda ekstra bir önem kazanmaktadır. Nitekim İran, son askerî çatışmaların, buna eşlik eden karşılıklı hedef almalar ve tehditlerin ve savunma/saldırı kapasiteleri ile seçeneklerinin yeniden değerlendirilmesinin ardından, öncekilerden tamamen farklı bir aşamayla muhatap olmaktadır.
Dolayısıyla Rızai’nin Moskova’ya taşıdığı şey, olası müzakerelere dair siyasi bir tutuma indirgenemez. Muhtemelen mesajın özü, Tahran’ın önümüzdeki dönemi nasıl okuduğu, ihtiyaç duyduğu garantiler ve siyasi çabaların başarısız olması durumunda şekillenebilecek güvenlik ortamının niteliği ile ilgilidir.
Moskova, İran’ın hesaplarında ne değiştiğini bilmek istiyor
Kasım ayının ilk günlerinde İran söyleminde, bu Rus hamlesi bağlamına oturtulmayı hak eden önemli bir gelişme var.
İranlı yetkililer gelecek çatışma için yeni bir senaryodan, misillemenin niteliğinde, coğrafi kapsamındaki ve İran operasyonlarının kapsayabileceği hedeflerdeki değişimden bahsetmektedir. Bu bağlamda, coğrafi sınırlarla bağlı kalınmayacağı, orantılı ya da mütekabil yanıt kavramının terk edileceği; ayrıca topraklarını ve üslerini Amerikan operasyonlarının hizmetine sunan ülkelerin bu sonuçlardan muaf kalmayacağı yönündeki açıklamalar öne çıkmaktadır.
Bu söylem, İran’ın geçmiş askerî tecrübelerin ardından caydırıcılık denklemini yeniden inşa etme çabasını yansıtmaktadır.
İran hesaplarında, belirli bir askerî alanı hedef alan sınırlı bir darbe, angajman kurallarını yeniden sabitlemek için artık mutlaka yeterli görülmemektedir. İran’ı hedef alma kararını askerî, ekonomik, siyasi ve güvenlik gibi birden fazla düzeyde maliyetli hâle getirmeye yönelik ilan edilmiş bir eğilim bulunmaktadır.
Moskova’nın doğrudan Rızai’yi dinlemeye gösterdiği ilginin nedeni burada anlaşılabilir.
Rusya, sınırlarını bilmediği gelişmelerle sürpriz bir şekilde karşılaşmak istemiyor; özellikle de çatışma farklı bölgelerdeki Amerikan üslerini ve çıkarlarını kapsayan geniş bir savaşa dönüşürse ya da bunun sonuçları Avrupa’ya, enerji koridorlarına ve uluslararası ticarete uzanırsa.
Ayrıca Moskova; geniş çaplı her çatışmanın Washington ve Tahran ile olan ilişkilerinde, bölgesel güvenlik ve stratejik çıkarlarına dair hesaplarında kendisini zorlu sınavlarla karşı karşıya bırakacağının farkındadır.
Rusya garantiler mi taşıyor, yoksa garanti mi arıyor?
Kanaatimce en önemli soru budur.
Moskova arabulucu rolü oynamak istiyor olabilir; ancak aynı zamanda İran’ın gerçek tutumunu, Tahran’ın diplomasiye yeni bir şans vermeye hazır olup olmadığını ya da kuralları ve hedefleri farklı bir çatışmaya hazırlık aşamasına geçip geçmediğini anlamaya ihtiyaç duymaktadır.
En önemlisi ise, Rusya’nın kendisi Amerikan kararı üzerinde etkili olamadığı sürece İran’a gerçek garantiler sunamaz. Bu nedenle Rus hamlesinin değeri, toplantıların ve karşılıklı mesajların sayısıyla değil, Putin’in Washington’dan ne koparabileceğiyle belirlenecektir.
Tahran ise, Amerikan yönetiminin fiilî bir uzlaşı mı aradığını, yoksa Rus arabuluculuğunu zaman kazanmak, askerî konuşlanmasını yeniden düzenlemek ve ardından baskı ve tehdit politikasına geri dönmek için mi kullanmak istediğini bilmekle ilgilenmektedir.
Rızai’nin mesajını önemli kılan da tam olarak budur; çünkü Tahran, kendisini eski angajman kurallarına dönmeye ya da net bir karşılık olmaksızın güvenlik tavizleri vermeye zorlayan bir konumdan yeni müzakerelere girmek istememektedir.
Altmış gün.. Siyasi bir pencere mi, yoksa geri sayım saati mi?
Bu hamleler, ara seçimlerin ardından Amerikan siyasetinde yaşanan son derece hassas bir aşamayla ve sonuçların Trump yönetimi ile yeni Kongre arasındaki ilişkilere getirdiği karmaşıklıklarla eş zamanlı gerçekleşmektedir. Seçimler ile yeni Meclis’in göreve başlaması arasındaki süre, Amerikan seçeneklerinin yeniden düzenlenmesi için önemli bir alana dönüşebilir.
Ancak hata, bu dönemi savaş için kaçınılmaz bir tarih ya da savaşı dışlamak için bir garanti olarak ele almak olacaktır.
Amerikan kararı birbiriyle iç içe geçmiş askerî, istihbari ve siyasi faktörlerden etkilenebilir; keza İran hesabı da belirli bir tarihi beklemeye değil, farklı ihtimallere hazır olmaya dayanmaktadır.
Buradan hareketle Kremlin toplantısı, tarafların önümüzdeki dönemi sadece karşılıklı tehditlerin yeni bir turu olarak değil, çatışma kurallarının yeniden çizildiği bir aşama olarak ele almaya başladıklarının en önemli göstergelerinden biri olabilir.
Washington ne anlamalı?
Moskova’ya ulaşan İran mesajı, alışılagelmiş medya açıklamalarının ötesinde okunmayı hak ediyor. Tahran, yeni bir çatışmanın öncekilerin bir kopyası olmayacağını, misillemenin niteliğini ve sınırlarını, ayrıca kendisine yönelik herhangi bir saldırıya katılanlara dair hesaplarını gözden geçirdiğini söylemek istiyor.
Putin’e gelince; Rızai ile yapılan toplantıya bu güvenlik, istihbarat ve askerî ağırlığı çağırmış olması, Kremlin’in -özellikle Tahran’ın Avrupa’yı da hedef bankasına eklediği bir vasatta- bu dosyayı arabuluculuk sınırlarını aşan stratejik bir mesele olarak ele aldığı anlamına gelir.
Moskova siyasi bir pencere açmayı başarabilir veya Washington’ı hesaplarını değiştirmeye ikna etmede başarısız olabilir. Ancak kesin olan şu ki, bu seviyedeki bir toplantı Amerikan yönetiminin görmezden gelemeyeceği bir soruyu gündeme getiriyor: İran’ın bir sonraki çatışma için ne hazırladığını gerçekten biliyor mu, yoksa kapasitelerini hâlâ bir önceki turun kurallarına göre mi ölçüyor?
Uluslararası siyasette bazen masanın etrafında oturanların kimliği, sonrasında yayımlanan bildiriden daha önemlidir. Rızai’nin Putin ile yaptığı toplantıda, hazır bulunanların isimleri Moskova’nın, hazırlıksız yakalanacağı stratejik bir sürprizle karşılaşmadan önce önümüzdeki dönemin detaylarını bilmek istediğini söylemeye yetiyordu.
Necah Muhammed Ali
Rai Al Youm




